Khoá học này là gì, và không phải là gì
Đây là một khoá học về kỹ năng làm việc: cách sắp xếp tuần làm việc, cách nói không, cách giữ ranh giới, cách đứng dậy sau một dự án hỏng và cách người dẫn đội thiết kế nhịp làm việc bền. Nó dành cho PM, PO, BA và người quản lý họ.
Đây không phải là khoá trị liệu, và không có bài nào giúp bạn tự chẩn đoán. Kiệt sức trong công việc có thể đi cùng hoặc che khuất những vấn đề sức khoẻ cần người có chuyên môn xem xét. Vì vậy, ngay từ bài đầu, hãy giữ lấy ranh giới này:
- Nếu bạn mệt kéo dài nhiều tuần dù đã nghỉ, mất ngủ hoặc ngủ không lại sức kéo dài, thấy mọi thứ vô vọng, hoặc mất hứng thú với cả những việc ngoài công việc từng làm bạn vui, đó là lúc nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tâm thần, không phải lúc đọc thêm một mẹo năng suất.
- Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hoặc một đồng nghiệp nói với bạn điều đó, hãy coi đây là tình huống khẩn cấp: gọi 115 hoặc đến khoa cấp cứu gần nhất, và báo cho một người bạn tin tưởng ở gần.
Kiệt sức là gì, nói đơn giản
Tổ chức Y tế Thế giới mô tả kiệt sức (burnout) là một hiện tượng nghề nghiệp, gắn với căng thẳng kéo dài ở nơi làm việc mà không được xử lý tốt, chứ không xếp nó là một bệnh. Mô tả đó có ba mặt, và dễ nhớ nhất khi đặt cạnh nhau:
| Mặt | Nghe như thế nào | Nhìn thấy như thế nào |
|---|---|---|
| Cạn năng lượng | "Sáng thứ Hai đã thấy mệt như tối thứ Sáu" | Ngủ dậy không lại sức, cuối tuần không hồi phục |
| Xa cách, hoài nghi với công việc | "Làm gì thì cũng thế thôi" | Bớt quan tâm đến người dùng, đến đội, trả lời cụt hơn |
| Thấy mình làm kém đi | "Dạo này mình chẳng làm được gì ra hồn" | Việc quen tay mất gấp đôi thời gian, hay quên, ngại quyết |
Vì sao kiệt sức không phải là lười
Trong nhiều văn phòng, người đang cạn sức bị đọc nhầm thành người thiếu cố gắng. Sự nhầm lẫn này gây hại vì nó dẫn đến cách chữa sai: người ta tự ép mình chăm hơn, và tình trạng nặng thêm.
| Khía cạnh | Mệt thông thường | Lười, hoặc không hứng với việc | Kiệt sức |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Một giai đoạn nhiều việc | Việc không có ý nghĩa với mình | Căng thẳng kéo dài, không được giải toả |
| Nghỉ vài ngày thì sao | Hồi lại | Vẫn không muốn làm việc đó | Hồi rất ít, quay lại là cạn ngay |
| Quan hệ với công việc | Vẫn quan tâm | Chưa từng quan tâm nhiều | Từng rất quan tâm, nay thấy xa cách |
| Cách xử lý hợp lý | Nghỉ, ngủ, giảm tải ngắn hạn | Tìm việc phù hợp hơn, đổi vai trò | Giảm tải thật, đổi cách làm, có khi cần chuyên gia |
Ví dụ xuyên suốt khoá học — Thu Trang ở Nhà Sạch (giả định)
Để các bài sau cụ thể, ta theo một người giả định từ đầu đến cuối.
Nhà Sạch là ứng dụng đặt dịch vụ dọn nhà ở Hà Nội và TP.HCM. Thu Trang, 29 tuổi, là PM của nhóm đặt lịch và thanh toán: bốn kỹ sư, một QA, một designer. Trang báo cáo cho anh Đức, Head of Product. Hai người cô làm việc nhiều nhất là chị Hạnh, giám đốc vận hành, và Bảo, trưởng nhóm sales doanh nghiệp.
Hợp đồng của Trang là 45 giờ một tuần. Ba tháng gần đây, cô làm khoảng 60 giờ: 45 giờ ở văn phòng và thêm khoảng 15 giờ buổi tối và cuối tuần, phần lớn là trả lời tin nhắn trong 14 nhóm Zalo. Cô có 37 yêu cầu từ stakeholder đang mở. Ở nhà, bố mẹ vui vì con có "việc văn phòng ổn định", và Trang không muốn họ lo.
Trang chỉ thấy "dạo này hơi đuối".
Dấu hiệu ở chính mình
Ba mặt của kiệt sức hiện ra qua những thay đổi nhỏ trước khi thành chuyện lớn. Bảng dưới là cách Trang nhận ra chúng khi nhìn lại ba tháng.
| Nhóm dấu hiệu | Câu hỏi tự kiểm | Ở Trang |
|---|---|---|
| Năng lượng | Cuối tuần có làm mình hồi lại không? | Chủ nhật vẫn mệt, tối Chủ nhật đã thấy nặng nề |
| Tập trung | Việc quen có mất lâu hơn hẳn không? | Viết một spec ngắn mất cả ngày, đọc đi đọc lại một đoạn |
| Cảm xúc | Mình có cáu với những điều trước đây không làm mình cáu? | Gắt với một kỹ sư vì một câu hỏi bình thường |
| Quan hệ với việc | Mình còn quan tâm đến người dùng không? | Đọc phản hồi khách hàng mà không thấy gì |
| Thói quen | Mình đã bỏ những gì từng giữ mình cân bằng? | Bỏ chạy bộ, ăn trưa tại bàn, lướt điện thoại đến khuya |
Dấu hiệu ở đồng nghiệp
Bạn không nhìn thấy được bên trong người khác, nhưng thấy được sự thay đổi: một người vốn nhanh nhẹn trả lời chậm hẳn, một người hay góp ý im lặng suốt các buổi họp, một người gửi tin nhắn lúc một giờ sáng nhiều đêm liền, một người huỷ nghỉ phép hai lần.
Khi thấy những thay đổi như vậy, cách tiếp cận tốt thường đơn giản:
- Nói chuyện riêng, không trong nhóm chat, không trước mặt người khác.
- Mô tả điều bạn thấy, không gán nhãn: "Mình thấy mấy tuần nay bạn hay nhắn rất khuya", thay vì "Bạn bị kiệt sức rồi".
- Hỏi mở và lắng nghe: "Dạo này công việc với bạn thế nào?"
- Hỏi bạn có thể giúp gì cụ thể, ví dụ nhận bớt một việc hay cùng nói với quản lý.
- Nếu người đó kể về những dấu hiệu nặng ở đầu bài, khuyến khích họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia, và nếu có nguy hiểm trước mắt thì gọi 115.
Những điều không nên làm
- Không chẩn đoán người khác, kể cả với ý tốt. "Bạn bị trầm cảm à?" khiến người ta đóng lại.
- Không so sánh: "Hồi trước mình còn làm nhiều hơn thế."
- Không biến chuyện riêng của đồng nghiệp thành chuyện cả phòng biết.
Làm ngay
Trong tuần này, mỗi tối dành hai phút ghi ba dòng: hôm nay năng lượng của mình thế nào (thấp, vừa, cao), việc nào lấy đi nhiều sức nhất, việc nào trả lại sức. Cuối tuần, đọc lại năm ngày và so với bảng dấu hiệu ở trên. Chưa cần kết luận gì, mục tiêu là có dữ liệu về chính mình trước khi sang bài 2. Nếu trong lúc ghi bạn nhận ra mình đang ở những dấu hiệu nặng đã nêu, hãy ưu tiên gặp bác sĩ trước khi tiếp tục khoá học.